گسترش نیوز: هر سال در ۲۶ ژانویه، جهان روز جهانی گمرک را گرامی میدارد؛ روزی که فراتر از تشریفات رسمی، فرصتی است برای بازاندیشی درباره نقش این سازمان در امنیت، اقتصاد و توسعه پایدار کشورها. گمرکها دیگر فقط محل عبور کالا از مرزها نیستند؛ آنها دروازههای اقتصادی کشورند که امنیت، سلامت بازار و جریان تجارت را تضمین میکنند. تصور کنید یک بسته کوچک از خارج کشور به خانه شما میرسد؛ شاید یک اسباببازی یا یک دستگاه الکترونیکی. پیش از آن که به دست شما برسد، گمرک نقش یک نگهبان دقیق را ایفا میکند؛ کالا بررسی میشود، از نظر سلامت و قانونی بودن ارزیابی میشود، عوارض و حقوق گمرکی محاسبه میشود و سپس اجازه ترخیص صادر میشود. این فرایند ساده، نماد اهمیت گسترده و استراتژیک گمرک در اقتصاد است.
گمرک، از جنبه اقتصادی، نقش دوگانهای دارد؛ تأمین منابع مالی دولت و تسهیل تجارت خارجی. دریافت حقوق ورودی و عوارض گمرکی، نه تنها درآمد قابل توجهی برای دولت فراهم میآورد، بلکه ابزار مهمی برای کنترل بازار داخلی است. به عنوان مثال، تعیین تعرفه مناسب روی کالاهای وارداتی میتواند از تضعیف تولید داخلی جلوگیری کند و در عین حال، با تسهیل واردات مواد اولیه، صادرات را رونق بخشد.
از سوی دیگر، گمرک، ستون امنیت اقتصادی کشور است. کنترل ورود کالاهای ممنوعه، مواد شیمیایی خطرناک، داروهای غیرمجاز و حتی نظارت بر ارز، از جمله اختیارات حیاتی گمرک است. این وظایف اگرچه کمتر در نگاه عمومی دیده میشوند، اما به جلوگیری از قاچاق، کاهش آسیبهای اقتصادی و حفظ ثبات بازار کمک میکنند. در واقع، گمرک به عنوان یک “مرزبان اقتصادی” عمل میکند؛ نه تنها مرزهای جغرافیایی، بلکه مرزهای سلامت اقتصاد و امنیت کشور را نیز حفظ میکند.
گمرک ایران با وجود پیشرفتهای گسترده، با چالشهای متعدد مواجه است. پیچیدگی قوانین، تعدد کالاها، حجم بالای واردات و صادرات و قاچاق گسترده کالا، از جمله مسائل جدی این سازمان میباشد. به همین دلیل، گمرک همواره در تلاش برای توسعه زیرساختها، استقرار سامانههای نوین الکترونیکی و کاهش زمان ترخیص کالاست.
یکی از چالشهای مهم، مبارزه با قاچاق است. هرچند گمرک ایران ابزارهای قانونی و اختیارات متعددی برای کنترل قاچاق دارد، اما پیچیدگی شبکههای قاچاق و گستردگی مرزهای کشور، نیاز به رویکردهای هوشمند و فناوری پیشرفته دارد. استفاده از سامانههای الکترونیکی، پایش دادهها، هوش مصنوعی و تحلیل تجارت خارجی، به گمرک کمک میکند تا با سرعت و دقت بیشتری به مقابله با قاچاق بپردازد و روند ترخیص قانونی کالاها را نیز تسریع کند.
در سالهای اخیر، گمرک ایران با تکیه بر فناوری اطلاعات، خدمات خود را متحول کرده است. سامانه جامع امور گمرکی، ارائه خدمات الکترونیکی، صدور مجوزها و امکان پیگیری آنلاین ترخیص کالا، باعث کاهش زمان انتظار و شفافیت بیشتر شده است. این تحولات، نه تنها تجربه فعالان اقتصادی را بهبود میبخشد، بلکه به دولت امکان میدهد تصمیمات اقتصادی دقیقتری اتخاذ کند.
خدمات گمرک شامل ترخیص کالا، تشریفات گمرکی، انجام آزمایشهای کالاهای ورودی و خروجی، ارائه آمار تجارت خارجی و مشاوره به فعالان اقتصادی است. این خدمات باعث شده گمرک ایران فراتر از یک سازمان نظارتی، به یک نهاد مشاور و تسهیلگر تجارت نیز تبدیل شود.
گمرکات ایران نقش مهمی در مدیریت واردات و صادرات کالا، کنترل مرزها و تسهیل تجارت دارند. این گمرکات بسته به محل استقرار و نوع فعالیت، به چند دسته اصلی تقسیم میشوند که هر یک مسئولیتهای خاصی دارند:
گمرکات زمینی در نقاط مرزی کشور مستقر هستند و نظارت بر عبور و مرور کالاها از مرزها را بر عهده دارند. این گمرکات وظیفه کنترل اسناد و محمولهها، جلوگیری از قاچاق و اطمینان از رعایت قوانین گمرکی را بر عهده دارند. از جمله معروفترین گمرکات مرزی میتوان به گمرک بازرگان و گمرک جلفا اشاره کرد.
گمرکات دریایی در بنادر کشور فعالیت میکنند و مسئولیت کنترل واردات و صادرات از طریق دریا را دارند. این گمرکات با بررسی کالاهای ورودی و خروجی، بررسی اسناد حمل و انجام تشریفات قانونی، نقش مهمی در تجارت دریایی ایفا میکنند. نمونههایی از این گمرکات عبارتند از گمرک بندرعباس و گمرک خرمشهر.
گمرکات هوایی در فرودگاهها مستقر هستند و بر حمل و نقل کالا از طریق هوا نظارت دارند. این گمرکات به بررسی محمولههای هوایی، کنترل اسناد مربوط به صادرات و واردات و رعایت قوانین بینالمللی میپردازند. از جمله گمرکات هوایی مهم میتوان به گمرک فرودگاه امام خمینی (ره) اشاره کرد.
گمرکات داخلی در نقاط مختلف داخل کشور فعالیت دارند و نظارت بر جابهجایی کالا بین شهرها و استانها را بر عهده دارند. این گمرکات نقش مهمی در تضمین رعایت قوانین حمل و نقل داخلی، کنترل اسناد و جلوگیری از قاچاق داخلی ایفا میکنند.
گمرکات ویژه در مناطق آزاد تجاری و صنعتی مستقر هستند و به تسهیل تجارت و سرمایهگذاری در این مناطق کمک میکنند. این گمرکات با ارائه خدمات تسریعشده و مقررات سادهتر، فرآیند واردات و صادرات کالا در این مناطق را تسهیل میکنند. نمونههایی از گمرکات ویژه شامل گمرک قشم و گمرک کیش هستند.
تاریخچه گمرک در ایران داستانی طولانی و پرهیجان دارد که ریشههای آن به دوران باستان بازمیگردد. در دوران هخامنشیان، گمرک یکی از منابع اصلی درآمد دولت بود و کنترل کالاها و دریافت عوارض، نقش مهمی در اقتصاد آن زمان ایفا میکرد. با گذر زمان و ظهور سلسله اشکانیان، گمرک به شکل دقیقتری سازماندهی شد؛ کالاهای ارزشمندی مانند ابریشم، ادویه و فلزات گرانبها ثبت میشد و مالیاتها و حقوق مرتبط با تجارت به طور منظم دریافت میگردید. این اقدامات نشاندهنده اهمیت روزافزون گمرک در رونق اقتصادی و تنظیم جریان تجارت خارجی بود.
در دوران قاجار، تحول مهمی در ساختار گمرک رخ داد. نظامنامه گمرکی تدوین شد و وزارت گمرک به منظور ساماندهی فعالیتها و استانداردسازی قوانین و مقررات تأسیس گردید. این اقدام، پایهای برای مدرنسازی گمرک و ایجاد سازمانی منظم و قانونمند شد که بتواند با روند رو به رشد تجارت داخلی و خارجی همگام باشد.
با ورود به قرن بیستم و پس از انقلاب اسلامی، گمرک ایران مسیر تازهای را آغاز کرد. قوانین و مقررات بازبینی و اصلاح شدند و تلاش گستردهای برای بازسازی و بهروز کردن این سازمان صورت گرفت. در سالهای اخیر، گمرک ایران نه تنها از نظر قانونی و اجرایی به سطحی پیشرفته دست یافته است، بلکه با بهرهگیری از فناوریهای نوین و مدیریت هوشمند دادهها، توانسته است به نمونهای موفق از یک سازمان دولتی مدرن تبدیل شود. امروز، گمرک ایران نه تنها نقش اقتصادی مهمی در تجارت بینالمللی ایفا میکند، بلکه به عنوان الگویی برای استفاده از فناوری و سیستمهای دیجیتال در مدیریت عمومی نیز مطرح است.
نگاهی تحلیلی به آینده گمرک ایران نشان میدهد که نقش این سازمان در توسعه اقتصادی کشور پررنگتر از گذشته خواهد بود. رشد تجارت الکترونیک، گسترش روابط تجاری منطقهای و جهانی، و افزایش حساسیتها نسبت به سلامت کالاها و امنیت مالی، نیازمند یک گمرک هوشمند و کارآمد است. استفاده از فناوریهای نوین، همکاری با سایر دستگاههای اجرایی، و توسعه نیروی انسانی متخصص، میتواند ایران را به یک مدل موفق در مدیریت مرزهای اقتصادی تبدیل کند.
روز جهانی گمرک، فرصتی است برای بازاندیشی درباره اهمیت این نهاد استراتژیک و قدردانی از تلاشهای بیوقفه کارکنان آن. گمرک ایران امروز، با تکیه بر تجربه تاریخی، اختیارات قانونی و فناوریهای نوین، نمونهای از یک سازمان مدرن است که هم امنیت را حفظ میکند و هم جریان تجارت را روان میسازد.
